О́miri ensıklopedııanyń bir betin ashyp kórmegen qarapaıym kórermenderge sol elderdiń mádenıeti, turmys dástúri, jalpy ómir súrý salty týraly derek pen maǵlumatty kógildir ekranda ústemdik qurǵan kınoekspansııa kóp kúsh jumsamaı-aq sińirip jatyr.
Reseı men Ýkraına rejısserleriniń jemqorlyqqa belshesinen batqan bılik, bıznes, qylmys álemi jaıly, ekshn-fılmderi, mahabbat pen keshirimge qurylǵan melodramalary áli kúnge suranysqa ıe. Syrt qaraǵanda, jan dúnıeni arbap alatyn izgi ónerdiń sınonımi sekildi kóringenimen, taptaýryn taqyryptardan uzaı almaı, ıdeıa, sıýjet, kompozısııasy uqsas bolǵan soń bular da aýdıtorııanyń belgili bir bóliginiń talǵamyn qanaǵattandyrýdan asa almaı otyr. Biz úshin túrik halqy degen «Súleımen sultan» bolǵanymen, zyǵyrdandy qaınatatyn «Zehralar» bul máselede aralyq túsinikti saqtaý keregin eskertedi. Biraq qalaı bolǵanda da, túrik rejısserleriniń eń ádemi saraılardy, eń sulý bıkeshterdi, eń tamasha tabıǵat kórinisterin kórsetý arqyly ózge jurtqa Túrkııanyń oń ımıdjin qalyptastyrýǵa kúsh salyp, jumys isteıtinderi jaqsy baıqalady. Úndi serıaldary da solaı. Jarq-jurq jasanǵan álemniń ishinen úndiniń qalyńdap ketken áleýmettik qıyndyǵyn dúrbi salyp qarasań da kóre almas ediń.
Osy maqalany jazý úshin jylǵa jýyq ýaqyt ár senbi saıyn ózbek fılmderin úzbeı kórýdi ádetke aınaldyryp, biraz baqylap júrdik. «Túpsiz tereń qudyq emes shyǵarsyń, bir kúni taýsylarsyń» degen edik, qatelesken ekenbiz, eki ǵashyqtyń, ógeı shesheniń, qatal ákeniń, baı men kedeıdiń, ótirik pen shyndyqtyń arpalysyna qurylǵan sıýjetter tizbegi bul jalǵanda taýsylyp, túgesiler túri kórinbedi. Esepsiz ózbek kınostýdııalarynan órgen sansyz fılmderdi kórgen soń jasaǵan túıinimiz mynaý boldy: «e-e-e-e, keshegi keńestik kezde eldi tabyndyrǵan úndi kınosynyń endigi jerdegi zańdy murageri sen ekensiń ǵoı, ózbek baýyr». Aıyrmashylyǵy, úndiniń shalmasy men sarıin ózbektiń ala shapany ǵana almastyrǵan. «Búgingi ózbek kınosy qandaı?» dese, oılanbastan «ol keshegi sentımentaldy úndi kınosynyń búgingi kúnge ólmeı jetken jany siri jalǵasy» dep jaýap berýge bolady. Bul ózbek kınosyn mysqyldaý emes, kerisinshe, buryn da Odaqtaǵy aldyńǵy bestiktiń ishine kirgen kásibı ózbek kınoóndirisin qaıta damytqaly beri izgilik pen danalyqty iri planǵa shyǵaryp, az ýaqytta ózindik bet-álpetin qalyptastyra alǵan ulttyq biregeıligin moıyndaý.
Meıli, jalań bolsyn, qaradúrsin bolsyn, arzan-aldamshy bolsyn, máńgi ólmeıtin asyl qundylyqtardy dáripteý arqyly qalaı bolǵanda da tutas kınobolmys jasaı alǵan. Al alpys eki tamyrdaǵy qan basqa attandaı shaýyp, ózimizdiń Adambaev pen Qoıanbaevpen jylap kórisetindeı jaǵdaıǵa jetip, áreń shydap, amalsyz kórseńiz, keshirińiz, oǵan búkil ózbek kınosy jaýapty emes, ol jeke talǵam máselesinen týyndaǵan emosııa ǵana. Áńgime úlken shyǵarmashylyq izdenisten týatyn avtorlyq, art-haýs fılm týraly emes, jeke kınostýdııalardan órbip jatqan ónimder týraly bolyp otyrǵandyqtan, búkil Orta Azııanyń Gollıvýdy da, Bollıvýdy da bir ózi bolyp, «brend bolmys» qalyptastyra alǵany úshin bul ultqa tek qana alǵys aıta otyryp, «ózińnen basqa jurt seni tústep tanı ma osy, qazaq kınosy?» dep suraqty kóldeneń tartsaq, qandaı jaýapqa qanyqqan bolar edik?
Sheteldik arzan fılmder men telehıkaıalardy almastyra alatyn qaýqary baryn kórsetip, qazaq kınoóndirisi de qarap otyrmaı, jeke rejısserler stýdııalaryn ashyp, kórkem týyndylar, serıal túsirýmen aınalysyp, bos keńistikti baǵyndyrýǵa kóshkenine birtalaı ýaqyt boldy. Otandyq serıaldar ishinen «Qara shańyraq», «Qazaq handyǵy», «Shyrǵalań», «Syrǵalym», «Aǵaıyndylar», «Ińkár júrek», «Suńqar» sekildi teletýyndylar jappaı bolmasa da, jekelegen kórermenderdiń qyzyǵýshylyǵyn týdyryp, óz aýdıtorııasyn tapty. Osyǵan oraı suraq týyndaıdy: qazaq kınosyna shetel tarapynan suranys bar ma? Memleketter arasyndaǵy kınematografııa salasynda keri baılanys ornaǵan ba? Osy ýaqytqa deıin shetel bizdiń qansha fılmimizdi satyp aldy? Bizdiń fılmderimizdi kimder kóredi? Syrt elder úshin qazaq kınosy degen ne? «Qazaq kınosy» degen uǵymdy qandaı kanondar quraıdy? О́zimiz maqtanyp aıta beretin Aımanovsyz, Qarsaqpaevsyz, Qojyqovsyz túsirilip, jańa kókjıekterdi baǵyndyrýǵa kóshken zamanaýı fılmderdi basqa jaqtaǵy jurt qalaı baǵalap, qabyldap jatyr?
Qazir kınokartınalar ústi-ústine shyǵyp jatqan soń jaı ǵana ónim bolyp qaldy. Buryn tanym edi. Ár fılmniń shetel ekranynan kórsetilýi rýhanı, mádenı oqıǵa bolatyn. Kıno árqashan ıdeologııalyq qural bolǵandyqtan, jeke rejısserdiń kózqarasy tutas eldiń ustanymy rólin de atqaratyn. Jańa ómirge ashylǵan tereze, shytynaı synǵan, kúl-parshasy shyqqan shyndyq, soqtasy shyǵyp, syzdaǵan jaranyń jarylýy edi. Al qazir ónim ǵana. Tutynasyń. Az ýaqyttan soń ol sánnen qalady. Sánnen qalmaıtyny klassıka ǵana, biraq júz kınonyń toqsan toǵyzyna ol baqyt buıyrmaǵan. Kınosy ábden damyǵan, báıgeniń aldyn bermeıtin, túrli-túrli taqyryptardy túsire-túsire túgesip taýysqan elderge otandyq ónim «eksportqa» shyqqanda, shynymen olardy qyzyqtyryp, tańyrqata ala ma?
Qyzyqtyrǵan, tolǵandyrǵan saýalymyzdy kimge qoıamyz? Árıne mınıstrlikke. Mádenıet jáne sport mınıstrligine joldaǵan úshbý hatymyzǵa, mınıstrliktiń jaýapty hatshysy Q.Ýálıev salmaqty jaýap qaıyrypty. Jaýapty hatshynyń sózine qaraǵanda, qazaq kınosyn satyp alý úrdisi sheteldik sale-kompanııalar fılmdi óndirgen kınostýdııamen kelisimshart jasasý arqyly júzege asady. Qazaq kınosyn sheteldik agentter tek halyqaralyq kınofestıvalderdegi kórmelerden, sheteldegi qazaq kınosy kúnderinen, kınonaryqqa qoıylǵan jerinen ǵana kóre alady. Búgingi tańda Sh.Aımanov atyndaǵy «Qazaqfılm» AQ túsirgen kórkem fılmder kóptegen sheteldik telearnalarda kórsetilip júr.
Jalpy, qazaq kınotýyndylaryn Reseı, Túrkııa, Japonııa, Taıland, Fransııa, Qytaı, Qyrǵyz Respýblıkasy satyp alady. Q.Ýálıevtiń aıtýynsha, olar Dárejan О́mirbaevtyń «Kıller», «Stýdent», Narıman Tórebaevtyń «Shýaqty kúnder», Talǵat Temenov pen Ivan Passerdiń «Kóshpendiler», Aqan Sataevtyń «Lıkvıdator», «Jaýjúrek myń bala», Sábıt Qurmanbekovtiń «Oralman», Sábıt Qurmanbekov pen Sergeı Ázimovtiń «Keshikken mahabbat», Emır Baıǵazınniń «Aslannyń sabaqtary», Satybaldy Narymbetovtiń «Amanat», «Kózimniń qarasy», Sultan Qojyqovtyń «Qyz Jibek», Sergeı Snejkınniń «Juldyzdar toǵysqanda» fılmi men basqa da qazaqstandyq rejısserlerdiń jumysyn sheteldik kınokompanııalar satyp alǵan.
Qazaq kınematografısterin, negizinen, kórshiles elder tanıdy. Mysaly, Qyrǵyz elinde qazaqstandyq serıaldar men komedııalyq fılmder kórsetilse, Reseı, Túrkııa, Fransııa elderinde avtorlyq fılmderimizge suranys bar. Biraq ótken 2017 jyly qazaqstandyq kórermenge usynylǵan 263 sheteldik fılmniń janynda bul «eksport» kóleńkege de jaramaıtynyn ishimiz sezedi.
«Qazaq kınoóniminiń sheteldegi ómirine» múddelilik tanytqan jaýapty tulǵalar osy kúnge deıin joqtyń qasy bolyp keldi. Shetelge shashyrap shyǵatyn fılmderdiń ol jaqtaǵy taǵdyryna qyzyǵýshylyq tanytyp, qadaǵalaý, baqylaý, esebin júrgizý máselesi kóp eshkimdi tolǵandyrmaı kelgeni ras. Endigi jerde Mádenıet jáne sport mınıstrligi Qazaqstan Úkimetiniń zań jobalaý jumystarynyń 2017 jylǵa arnalǵan josparyna sáıkes «Kınematografııa týraly» jáne «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine kınematografııa máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobalaryn ázirlep, qazirgi tańda atalǵan zań jobalary Parlament qaraýyna jiberilgen. Zań jobalarynyń mańyzdy normalarynyń biri, Qazaqstan Respýblıkasy aýmaǵyndaǵy fılmder monıtorıngisiniń aqparattyq júıesin engizý bolyp tabylady. Bul aqparattyq júıege sáıkes, elimizde prokattalatyn jáne óndiriletin fılmder boıynsha aqparattar jınaqtalyp, taldaý júrgizilmek.
Búgingi kúnniń talabyna saı ulttyq fılmderdiń sapasy men básekege qabilettiligin arttyrý, kınoóndiristiń ashyqtyǵy men ınvestısııalyq tartymdylyǵy, sondaı-aq shetelderde qazaqstandyq kınolardyń mártebesin kóterý, ony moıyndaýy úshin kınematografııa salasynda qoǵamdyq derbes salalyq zań qabyldansa, ulttyq kınonyń adymy uzaratyn kún de alys emes sekildi. Bári de kesheýildep jatqan zańǵa kelip tirelip tur.
Aıgúl AHANBAIQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY
